Joods Maastricht

Website van de Joodse gemeente Maastricht

Toespraak van de Voorzitter van de NIHS Limburg, Ernst de Reus

Beste Samuel, Miguel, Elena en in het bijzonder rabbijn en rebbetzin Jacobs,

 

Binnen een maand mag ik onze tweede Bar mitswa toespreken. Normaal zou ik mijn toespraak pas houden op het Bar mitswa feest. Maar door Corona is alles onzeker. Ik wil daar liever niet op wachten.

 

Zoals je weet, Samuel,  is de Bar mitswa het Joodse volwassenheidsritueel voor jongens. Volgens de Joodse wet ben jij nu verantwoordelijk voor jouw daden. Tot gisteren waren je ouders verantwoordelijk. Vanaf vandaag draag je zelf verantwoordelijkheid voor de halacha, traditie en ethiek en kun je deelnemen aan alle aspecten van het joodse gemeenschapsleven. Het voorbereiden op je Bar mitswa vergt veel studie en is niet altijd makkelijk. Er zijn als dertienjarige ook zoveel andere leuke dingen die je wilt doen. Voetballen, spelen met vriendjes en daarom verdient het respect dat jij hebt gelernd om een gedeelte uit de Tora te laaienen.

 

Je denkt nu natuurlijk dat je helemaal klaar bent en niet meer hoeft te lernen, maar niets is minder waar. Jehoeda Ben Tema zei het al: op vijfjarige leeftijd start je met de studie van de Tenach; op tienjarige leeftijd met de studie van Misjna; Op je dertiende ben je onderworpen aan de mitswot; op je vijftiende begin je met de studie van talmoed; op je achttiende onder de choepa; op je twintigste moet je voorzien in je eigen levensonderhoud; over de leeftijdsfases na je twintigste had hij ook nog een en ander te zeggen. Dat laat ik hier maar achterwege. Er komen dus nog vele belangrijke studiemomenten langs in je leven.

 

Ik wil natuurlijk ook wat zeggen over de Sidra die jij vandaag hebt gelaaiend. Bo (Kom) is een belangrijke Sidra. Volgens Rabbi Sachs is deze Sidra een van de meest revolutionaire in de hele geschiedenis van ideeën. De reden heeft minder te maken met de wonderen van de exodus, maar meer met de boodschap ervan. Drie keer in de loop van twee hoofdstukken vertelt Moshe de Israëlieten over hun plichten ten opzichte van hun kinderen. Nog voordat ze Egypte hebben verlaten, instrueert hij hen om de toekomstige generaties het verhaal van de gebeurtenissen te vertellen. Rabbijn Ies Vorst zegt: “Opdat ieder van jullie aan jullie kinderen en kleinkinderen zal vertellen álles wat Ik in Egypte gedaan heb en de wondertekens die Ik bij hen heb verricht, zodat jullie zullen weten dat Ik de Eeuwige ben”. Deze zin spreekt over de opdracht aan de kinderen en de ouders. Het gaat om allebei!

 

De opdracht is het woord van Gd aan de kinderen over te brengen, maar dat kan alleen als je als ouder daar zelf ook mee bezig bent! Kan mijn Jodendom een invloed hebben op anderen als het bij mijzelf maar een beperkte betekenis heeft? Kan ik op mijn kinderen en kleinkinderen invloed hebben als ik zelf de betekenis van een bepaalde mitswa niet kan uitleggen? Kan ik mijn kinderen en kleinkinderen de Joodse weg leren als ik zelf eigenlijk niet weet uit te leggen wat het doel van het leven volgens het Jodendom is?

De parasja gaat ook om het verkrijgen van vrijheid. Het is niet moeilijk om vrijheid te verkrijgen, maar om het vol te houden is het werk van honderd generaties. Vergeet het en je verliest het.

 

Vrijheid heeft drie pijlers nodig: ouderschap, onderwijs en geheugen. Moshe zei jullie moeten jullie kinderen vertellen over de slavernij en de lange weg naar bevrijding. Zij moeten jaarlijks het brood van ellende en de bittere kruiden van slavenarbeid proeven. Ze moeten weten hoe onderdrukking voelt als ze er in elke generatie tegen willen vechten.

 

Op het punt hun vrijheid te verkrijgen, kregen de Israëlieten te horen dat ze een natie van opvoeders moesten worden. Dat maakte Moshe niet alleen tot een groot, maar ook uniek leider.

 

Wat de Tora volgens rabbijn Sacks leert is dat vrijheid niet wordt gewonnen op het slagveld, noch in de politieke arena of in de rechtbanken, maar in de menselijke wil en verbeelding. Om een land te verdedigen heb je een leger nodig. Maar om een vrije samenleving te verdedigen, heb je scholen nodig. Je hebt gezinnen en een onderwijssysteem nodig waarin idealen van generatie op generatie worden doorgegeven.

Geen enkel ander geloof heeft een hogere waarde gehecht aan studie. Vanaf het allereerste begin wist Israël dat vrijheid niet alleen kan worden gecreëerd door wetgeving of door politieke structuren. Of, zoals een Amerikaanse rechter het ooit verwoordde: "Vrijheid ligt in de harten van mannen en vrouwen; als het daar sterft, kan geen grondwet, geen wet, geen rechtbank het redden."

 

Als de wet in de harten van de mensen is gegrift, hoeft deze niet door de politie te worden gehandhaafd. Ware vrijheid is het vermogen om jezelf te beheersen zonder gecontroleerd te worden door anderen. Zonder vrijwillig een code van morele en ethische beperkingen te accepteren, wordt vrijheid een vrijbrief en de samenleving zelf een slagveld van strijdende individuen en verlangens.

 

Dit idee werd voor het eerst verwoord door Moshe aan de Israëlieten in deze Sidra. Moshe vertelde hen dat vrijheid meer is dan een moment van politieke triomf. Het is een voortdurend streven om de generaties die na ons komen de strijd te leren die onze voorouders hebben gevoerd en waarom. Doel hiervan is dat mijn vrijheid nooit wordt opgeofferd aan jouw vrijheid, of ten koste gaat van de vrijheid van iemand anders. Daarom eten we tot op de dag van vandaag op Pesach matzah en proeven we maror, de bittere kruiden van slavernij. De scherpe smaak van ellende helpt ons te onthouden en nooit in de verleiding te komen om anderen te kwellen.

 

Ook is het belangrijk dat vrijheid niet doorschiet naar volledig individualisme. Individualisme wordt chaos en anarchie, chaos wordt vervolgens het zoeken naar orde en het zoeken naar orde wordt een nieuwe tirannie die haar wil oplegt door het gebruik van geweld. Parasja Bo is ca. 3.300 jaar oud, maar zeker actueel in onze huidige samenleving, waar chaos op dit moment wordt bestreden met lockdowns, beperkende wetten, verbod van demonstraties en QR-codes.

 

Wat Joden dankzij de Thora nooit zijn vergeten, is dat vrijheid een nooit eindigende inspanning is van onderwijs, waarin ouders, leraren en scholen allemaal partners zijn in de dialoog tussen de generaties. Leren, talmoed Tora, is het fundament van het Jodendom, de bewaker van ons erfgoed en onze hoop. Daarom noemde onze traditie Moshe niet 'onze held', ‘onze profeet' of 'onze koning'. Wij noemen hem eenvoudig Moshe Rabbenu, Moshe onze leraar. Want het is het onderwijs waar de strijd voor de goede samenleving wordt verloren of gewonnen.

 

Samuel, ik begrijp dat deze toespraak best moeilijk en ook een beetje grote mensenpraat is, maar ook jouw rol is nu toch om onze traditie door te geven aan nieuwe generaties.