Joods Maastricht

Website van de Joodse Gemeente Maastricht

Shavuot 2021 en de tien woorden

Dit jaar vieren Joden de aanvaarding van de Thora voor de 3333e maal. Waarom schrijf ik niet de ontvangst van de Thora? Mijn antwoord op die gestelde vraag luidt:

 

Ontvangen doe je een geschenk dat je gratuit, aangeboden wordt. Je hebt er niet zelf om gevraagd. Daar staat niets tegenover aan verplichtingen. Aanvaarden doe je iets wat je wellicht niet helemaal bevalt en wat je vrijwillig niet zomaar doet, want er zijn voorwaarden aan verbonden. Aanvaarden van voorwaarden schept namelijk wel verplichtingen. Er wordt iets van je verlangd. Sterker nog, er worden eisen aan je gesteld.

 

En juist dat heeft het joodse volk gedaan: Aanvaarding van de Thora. Eerst is er Moshe die de berg opstijgt en weer afdaalt naar de mensenwereld met de in steen gebeitelde woorden in zijn armen. Wij zullen doen en horen was het antwoord daarop van het joodse volk. Dat was niet het antwoord van de grote mensengemeenschap. Voor de eerste keer 3333 jaar geleden en we doen het dit jaar opnieuw. Ging het in al die jaren achter ons gemakkelijk en gladjes? Dat zeker niet, dat leert ons de geschiedenis.

 

We kennen de tien woorden uit twee bronnen: Exodus 20 en Deuteronomium 5. Er zijn weliswaar verschillen in bewoordingen, maar de strekking ervan is hetzelfde. In deze overweging richt ik mij op het negende woord in Exodus 20. Iedere morgen opnieuw zeggen we aan het einde van het achttiengebed: Mijn God, weerhoud mijn tong van kwaadspreken en mijn lippen van liegen. Er is hier m.i. een duidelijke verbinding met de tien woorden in Exodus en Deuteronomium. Ik zal mij nu richten op het negende woord zoals in Exodus 20:16:

 

U zult niet vals getuigen tegen uw naaste

 

óf

 

Leg over een ander geen vals getuigenis af

 

óf

 

Je zult niet tegen je metgezel antwoorden als bedrieglijke getuige Eén van onze wijzen uit de oudheid zei: Wat de tekst betekent is eenvoudig dit: Spreek waarheid zodat je geen valse getuige wordt wanneer je waarheidsgetrouwe getuigenis nodig is.

 

Wat zijn de meest dodelijke wapens waar wij mensen over beschikken? Dat zijn:

 

  • Ons intellect, de plaats waar onze gedachten, concepten, ideeën en woorden ‘bedacht’ worden.

  • Dat is onze mond en tong waarmee de woorden gevormd en uitgesproken worden.

  • Onze hand met daarin een pen die de woorden opschrijft. Al het andere, komt daaruit voort.

Daarmee scheppen we helaas ook werelden van sociale ongerechtigheid, van leugen, bedrog en geweld.

 

Ik hoef nu niet te spreken over al het ware, het goede en het schone wat daaruit voortkomen kan. Ik bedoel de positieve kant van onze rationele mogelijkheden. Het gaat er nu om te spreken over de negatieve kant van ons menszijn; als we onszelf niet in bedwang houden. Ieder van ons heeft daarmee toch ervaringen opgedaan? Een gesproken en/of geschreven woord kan zo kwetsend en vernietigend zijn dat a.h.w. de dood erop volgt.

 

In het Jodendom is het verbod op het doen van vals getuigenis uitgebreid met iedere vorm van laster. Zélfs buiten de gerechtelijke context. Het verspreiden van roddels wordt streng veroordeeld. Zélfs als de kwaadsprekerij op waarheid berust! Elke vorm van liegen en bedrog wordt door de Joodse ethiek ten strengste afgekeurd.

 

Vals getuigenis afleggen of een valse getuige? Beiden verdienen de grootst mogelijke afkeuring. Wordt geen valse getuige die een vals getuigenis aflegt dat de ander dodelijk kan verwonden, fysiek, maar ook sociaal, economisch, moreel en geestelijk. Het verbod dekt niet alleen het getuigenis af, maar gaat verder. Het karakter van de valse getuige wordt aangesproken. De Hebreeuwse tekst spreekt niet alleen over een vals getuigenis, maar ook over een valse getuige. De valse getuige infecteert zichzelf door het afleggen van een vals getuigenis en infecteert daarmee ook de gemeenschap met valsheid.

 

Want een mens die een vals getuigenis aflegt over zijn naaste is gelijk aan een oorlogsknots, of een zwaard of een scherpe pijl die dodelijk verwonden kan. Ik geef daar zo dadelijk voorbeelden van.

 

Ga niet af op de roddelpraat en de kletsverhalen van anderen. Gebruik die niet als betrouwbare bron voor je getuigenis als daarom gevraagd wordt. Neen, niet zo! Gebruik je eigen verstand, ogen en oren voor je waarnemingen.

 

We weten het allemaal en toch gebeurt het tegengestelde iedere keer weer opnieuw. Het laster maar en lieg maar - er blijft altijd wel iets van hangen - is ons toch bekend?

 

De Eeuwige kent zijn schepsels, Hij weet dat wij mensen zijn en waartoe we in staat zijn als we onze tong niet in bedwang houden. Moshe moest dat duidelijk maken aan zijn volk in de woestijn, zegt het verhaal. Mensen blijven mensen, die vaak tegen beter weten, gebreken vertonen. Ons menselijk brein, onze tong en hand zijn vaak plaatsen van nauwelijks beheersbare krachten.

 

Vergeet niet, Moshe verbleef van jongs af aan, tot aan zijn volwassenheid, bij de elite aan het hof van de Farao. Hij maakte daar deel vanuit. Hij was op de hoogte van de Egyptische wijsheid, kennis en wetenschap. Hij kende zichzelf en zijn volk maar al te goed, een hardnekkig volk. En wij vandaag? Hebben we dat negende woord nog steeds nodig? Ja, want ook wij zijn een hardnekkig volk. Een vals getuigenis treft de getuige zelf, want schaadt het beeld van God dat hij is; treft ten diepste degene over wie het getuigenis afgelegd wordt en zet de beoordeelaars en rechters op het verkeerde spoor. Alle betrokkenen worden beschadigd.

Waarom? Waarheid is datgene wat goed doet aan mensen, wat goede sociale verhoudingen in stand houdt, wat ethisch verantwoord is én wat vrede sticht onder mensen. Valse getuigen en valse getuigenissen maken dat alles onmogelijk. Het gebod om niet vals te getuigen betreft ook de persoon zelf die een vals getuigenis aflegt over zijn naaste; want schaadt het karakter van die persoon, dus schaadt ook de gemeenschap. En in een rechtsgeding is de schade voor alle betrokken partijen dubbelgroot.

Een Midrash zegt:

 

Alles in de wereld is geschapen door God, uitgezonderd de kunst van het liegen. Dat is een menselijke uitvinding, waar we niet trots op hoeven te zijn. Het eerste valse getuigenis en de eerste valse getuige komen we tegen in het boek Genesis. De slang verzint een bedrieglijk verhaal om Eva in verleiding te brengen en zowaar het lukt. De gevolgen zijn catastrofaal voor Eva en Adam. Beiden worden sterfelijk in weerwil van de valse belofte van de verleider die tegen hen verteld had: Jullie zullen niet doodgaan. De gevolgen van dit leugenverhaal zijn tot op de dag van vandaag voelbaar.

 

Het tweede valse getuigenis, het meest schokkende, dat ik tegenkom in de bijbel is het verhaal in 1 Kon. 21 over Koning Achab, zijn vrouw Izebel en Navot, de eigenaar van een wijngaard.

 

Er wordt in dat verhaal een samenzwering op touw gezet, geïnitieerd door Izebel, waar de oudsten en de meest aanzienlijken van de stad waar Navot woont aan meedoen, geholpen door twee ingehuurde valse getuigen, twee professionele leugenaars en bedriegers. Er wordt een gemene leugen- en lastercampagne tegen Navot gesmeed. Hij wordt ten onrechte beschuldigd van majesteitsschennis en godslastering. Hij verliest zijn leven door steniging en Achab eigent zich de wijngaard onrechtmatig toe. We weten hoe het afloopt met Achab en Izebel. Ook zij worden op gruwelijke wijze gedood en hun dode lichamen worden verteerd door de honden en vogels. Het hele drama is begonnen met begeerte naar nog meer landbezit, maar vooral met één groot leugenachtig complot. Uit de leugenachtigheid van valse getuigen en de valse getuigenissen kwam al deze ellende voort. De profeet Jeremia heeft dat scherp gezien. Hij zegt:

 

Zoals een patrijs eieren uitbroedt die ze niet heeft gelegd, zo is een mens die op oneerlijke wijze rijkdom verwerft. In de bloei van zijn leven verliest hij alles, als zijn einde komt, blijkt zijn dwaasheid. (Jer.17:11)

 

De grootst denkbare bedrieger, lasteraar en leugenaar in onze moderne tijd was Hitler, eeuwen eerder voorafgegaan door Maarten Luther met zijn haat en leugencampagne tegen de Joden. Dat is een verhaal apart, waar ik hier niet op in wil gaan. Ik sluit af met een positief citaat van André Chouraqui:

 

Als de mens eenmaal is opgehouden tegen zichzelf te liegen over zijn gewaarwordingen, zijn gevoelens en zijn gedachten, zal hij ook niet langer tegen anderen hoeven te liegen. De scherpzinnigheid van de mens biedt een garantie voor transparantie in de menselijke verhoudingen. En zeggen we niet iedere morgen opnieuw aan het einde van het Achttiengebed:

 

Mogen de woorden van mijn mond en de overdenkingen van mijn hart in overeenstemming zijn met uw wil. Eeuwige, mijn Rots, mijn Allerhoogste.

 

Ik ben heilig en jullie zullen een heilig volk zijn. Ik ben de Eeuwige: Avinoe Malkenoe.

 

Zo moge het zijn.

 

Werner Johan (Ehud) Posthumus